Apelacja jest to podstawowy środek odwoławczy zagwarantowany zarówno przez prawo cywilne, karne, jak i Konstytucję RP. Środek ten można wnieść od nieprawomocnego orzeczenia merytorycznego sądu I instancji.
Kiedy przysługuje prawo do apelacji?
Prawo do wniesienia apelacji daje zasada dwuinstancyjności polskiego sądownictwa, która została uregulowana w art. 176 Konstytucji RP.
Co do zasady z prawa do apelacji mogą skorzystać strony postępowania, jednak zarówno w postępowaniu cywilnym, jak i karnym istnieją wyjątki od tej zasady.
W postępowaniu cywilnym uprawnionymi do złożenia apelacji jest: strona, interwenient uboczny, prokurator, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka, organizacja pozarządowa, inspektor pracy, powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów i inne podmioty działające na zasadach takich jak prokurator, w sprawach wyraźnie wymienionych w przepisach szczególnych. Ponadto apelacja cywilna rozpatrywana jest przez sąd II instancji i polega nie na powtórzeniu postępowania procesowego, ale na jego ponowieniu oraz uzupełnieniu.
W postępowaniu karnym z prawa do złożenia apelacji, poza stronami, może przykładowo skorzystać pokrzywdzony, jednak wyłącznie w sytuacji, gdy zapadł wyrok warunkowo umarzający postępowanie oraz został on wydany na posiedzeniu. W zależności od rodzaju postępowania odwołanie to może odnosić się do wyroku w całości lub części. Co więcej, może ono dotyczyć zaskarżenia wyroku zarówno co do orzeczonej winy, jak i kary.
Tryb wnoszenia apelacji
Apelację należy wnieść na piśmie, do sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie. Należy przy tym pamiętać o zachowaniu obowiązującego terminu. Z tego środka odwoławczego można skorzystać w ciągu 2 tygodni liczonych od dnia dostarczenia stronie wyroku wraz z uzasadnieniem.
Należy przy tym pamiętać, by apelacja spełniała wszystkie wymogi formalne, które w zależności od tego czy mamy do czynienia z postępowaniem cywilnym, czy karnym, uregulowane zostały odpowiednio w kodeksie postępowania cywilnego lub kodeksie postępowania karnego.
Sądem II instancji jest Sąd Okręgowy lub Sąd Apelacyjny,w zależności od tego, który sąd rozpoznawał sprawę w I instancji. Jeżeli w I instancji sprawa podlegała rozpoznaniu przez Sąd Rejonowy to sądem II instancji jest Sąd Okręgowy, jeśli zaś w I instancji sprawę rozpoznał Sąd Okręgowy to odpowiedni będzie Sąd Apelacyjny.
Apelacja rozpoznawana jest w składzie 3 sędziów (w szczególnych przypadkach posiedzenia niejawnego postanowienie może zostać wydane jednoosobowo).
Sąd II instancji w sprawie cywilnej może:
- uznać apelację za bezzasadną i oddalić
- w razie uwzględnienia apelacji zmienić zaskarżony wyrok i orzec co do istoty sprawy
- w razie stwierdzenia nieważności postępowania uchylić zaskarżony wyrok, znieść postępowanie w zakresie dotkniętym nieważnością i przekazać sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania
- jeżeli pozew ulega odrzuceniu albo zachodzi podstawa do umorzenia postępowania, uchylić wyrok oraz odrzucić pozew lub umorzyć postępowanie
- uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości
Sąd II instancji w sprawie karnej może orzec o utrzymaniu w mocy, zmianie lub uchyleniu zaskarżonego orzeczenia w całości lub w części. Ponadto Sąd odwoławczy zmienia zaskarżone orzeczenie, orzekając odmiennie co do istoty, lub uchyla je i umarza postępowanie. W innych wypadkach uchyla orzeczenie i przekazuje sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Uchylenie orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania może nastąpić wyłącznie w wypadkach wskazanych w art. 439 § 1 kpk, art. 454 kpk lub jeżeli jest konieczne przeprowadzenie na nowo przewodu w całości.