Czym jest wydziedziczenie?
Wydziedziczenie jest czynnością prawną polegającą na odebraniu przez spadkodawcę praw do spadku wynikających z dziedziczenia ustawowego, czyli powoduje wyłączenie od dziedziczenia spadkobiercy ustawowego oraz pozbawia spadkobiercę prawa do zachowku.
Czym jest zachowek?
Zachowek jest instytucją prawa spadkowego. Celem zachowku jest ochrona spadkobierców ustawowych przed pominięciem w testamencie. W sytuacji, w której spadkodawca sporządził testament, w którym pominął niektórych spadkobierców ustawowych zapewnia się im prawo do części majątku dzięki instytucji zachowku. Instytucja ta dotyczy zstępnych, małżonka oraz rodziców.
Kogo i w jakich sytuacjach można wydziedziczyć? Jak dokonać wydziedziczenia?
Wydziedziczyć można tylko spadkobierców ustawowych.
Wydziedziczenia można dokonać w testamencie poprzez stosowne oświadczenie. W oświadczeniu należy wskazać wyraźne powody wydziedziczenia, których katalog znajduje się w art. 1008 Kodeksu Cywilnego, a mianowicie w sytuacji, gdy uprawniony do zachowku:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Jaki wpływ na wydziedziczenie ma przebaczenie?
Art. 1010 kc. wprost stanowi, iż spadkodawca nie może wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, jeżeli mu przebaczył.
Jak wygląda sytuacja w razie przebaczenia po dokonaniu skutecznego wydziedziczenia?
Kodeks cywilny nie wskazuje, w jaki sposób spadkodawca ma przebaczyć wydziedziczonemu. W doktrynie i orzecznictwie istnieją dwa poglądy:
- uznaje się, iż w takiej sytuacji przebaczenie powoduje bezskuteczność wydziedziczenia (Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 r., III CZP 37/18), Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 1971 r., III CZP 24/71)
- uznaje się, iż aby do wydziedziczenia nie doszło należy odwołać wydziedziczenie albo sporządzić nowy testament (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 9 grudnia 2016 r., I ACa 745/16, Wyrok Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 24 czerwca 2013 r., I C 284/12)
Przebaczenie nie stanowi czynności prawnej, dlatego spadkodawca nie musi mieć przy jego dokonaniu ani pełnej, ani ograniczonej zdolności do czynności prawnych. Wymagane jest jedynie, aby posiadał on odpowiedni stopień rozeznania, czyli był świadomy zarówno faktu przebaczenia, jak i okoliczności czynu, którego ono dotyczy. Jako wyraz uczuć, przebaczenie ma charakter osobisty – nie może zostać dokonane przez inną osobę w imieniu spadkodawcy. Nie wymaga też zachowania szczególnej formy – wystarczy, że zostanie w odpowiedni sposób uzewnętrznione, tak aby można było je stwierdzić.
Należy jednak mieć na względzie, iż przebaczenia nie można odwołać. Jeżeli spadkodawca przebaczył spadkobiercy, nie można uznać tego aktu za niebyły.
Jak podważyć wydziedziczenie?
Podważenie wydziedziczenia jest możliwe w następujących przypadkach:
- poprzez podważenie samego testamentu (nieważność testamentu występuje w sytuacji, gdy został sporządzony w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści, pod wpływem groźby);
- poprzez zakwestionowania przyczyn wydziedziczenia;
- poprzez wykazanie, iż spadkodawca przebaczył spadkobiercy.
